ಅಧ್ಯಾಯ - ೧೩ [13]

 
श्रीमद्भगवद्गीता
ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾ
त्रयोदशोऽध्यायः
ತ್ರಯೊದಶೋಧ್ಯಾಯಃ
क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगः
ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞವಿಭಾಗಯೊಗಃ

13-01
अर्जुन  उवाच
प्रकृतिं पुरुषं चैव   क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।
एतद्वेदितुमिच्छामि   ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ॥ १३-१
ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ
ಪ್ರಕೃತಿಂ ಪುರುಷಂ ಚೈವ    ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಮೇವ ಚ
ಏತದ್ವೇದಿತುಮಿಚ್ಛಾಮಿ    ಜ್ಞಾನಂ ಜ್ಞೇಯಂ ಚ ಕೇಶವ 13.1
 
13-02
श्रीभगवानुवाच
इदं शरीरं कौन्तेय   क्षेत्रमित्यभिधीयते ।
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः   क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥ १३-२
ಶ್ರೀ ಭಗವಾನುವಾಚ
ಇದಂ ಶರೀರಂ ಕೌನ್ತೇಯ    ಕ್ಷೇತ್ರಮಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ
ಏತದ್ಯೋ ವೇತ್ತಿ ತಂ ಪ್ರಾಹುಃ    ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಇತಿ ತದ್ವಿದಃ 13.2
 
13-03
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि   सर्वक्षेत्रेषु भारत ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं   यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥ १३-३
ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಂ ಚಾಪಿ ಮಾಂ ವಿದ್ಧಿ    ಸರ್ವಕ್ಷೇತ್ರೇಷು ಭಾರತ
ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಯೋರ್ಜ್ಞಾನಂ    ಯತ್ತಜ್ ಜ್ಞಾನಂ ಮತಂ ಮಮ 13.3
 
13-04
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् च   यद्विकारि यतश्च यत् ।
स च यो यत्प्रभावश्च   तत्समासेन मे श्रृणु ॥ १३-४
ತತ್ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಯಚ್ಚ ಯಾದೃಕ್ ಚ    ಯದ್ವಿಕಾರಿ ಯತಶ್ಚ ಯತ್
ಸ ಚ ಯೋ ಯತ್ಪ್ರಭಾವಶ್ಚ    ತತ್ಸಮಾಸೇನ ಮೇ ಶ್ರೃಣು 13.4
 
13-05
ऋषिभिर्बहुधा गीतं   छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव   हेतुमद्भिर्विनिश्चीतैः ॥ १३-५
ಋಷಿಭಿರ್ಬಹುಧಾ ಗೀತಂ    ಛನ್ದೋಭಿರ್ವಿವಿಧೈಃ ಪೃಥಕ್
ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರಪದೈಶ್ಚೈವ    ಹೇತುಮದ್ಭಿರ್ವಿನಿಶ್ಚಿತ್ತೈಃ 13.5
 
13-06
महाभूतान्यहङ्कारो  बुद्धिरव्यक्तमेव च ।
इन्द्रियाणि दशैकं च   पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥ १३-६
ಮಹಾಭೂತಾನ್ಯಹಙ್ಕಾರೋ    ಬುದ್ಧಿರವ್ಯಕ್ತಮೇವ ಚ
ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ದಶೈಕಂ ಚ    ಪಞ್ಚ ಚೇನ್ದ್ರಿಯಗೋಚರಾಃ 13.6
 
13-07
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं   सङ्घातश्चेतनाधृतिः ।
एतत्क्षेत्रं समासेन   सविकारमुदाहृतम् ॥ १३-७
ಇಚ್ಛಾ ದ್ವೇಷಃ ಸುಖಂ ದುಃಖಂ    ಸಙ್ಘಾತಶ್ಚೇತನಾಧೃತಿಃ
ಏತತ್ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಸಮಾಸೇನ    ಸವಿಕಾರಮುದಾಹೃತಮ್ 13.7
 
13-08
अमानित्वमदम्भित्वम्   अहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।
आचार्योपासनं शौचं   स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥ १३-८
ಅಮಾನಿತ್ವಮದಮ್ಭಿತ್ವಮ್   ಅಹಿಂಸಾ ಕ್ಷಾನ್ತಿರಾರ್ಜವಮ್
ಆಚಾರ್ಯೋಪಾಸನಂ ಶೌಚಂ    ಸ್ಥೈರ್ಯಮಾತ್ಮವಿನಿಗ್ರಹಃ 13.8
 
13-09
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यम्   अनहङ्कार एव च ।
जन्ममृत्युजराव्याधिः   दुःखदोषानुदर्शनम् ॥ १३-९
ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು ವೈರಾಗ್ಯಮ್   ಅನಹಙ್ಕಾರ ಏವ ಚ
ಜನ್ಮಮೃತ್ಯುಜರಾವ್ಯಾಧಿಃ   ದುಃಖದೋಷಾನುದರ್ಶನಮ್ 13.9
 
13-10
असक्तिरनभिष्वङ्गः   पुत्रदारगृहादिषु ।
नित्यं च समचित्तत्वम्    इष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥ १३-१०
ಅಸಕ್ತಿರನಭಿಷ್ವಙ್ಗಃ    ಪುತ್ರದಾರಗೃಹಾದಿಷು
ನಿತ್ಯಂ ಚ ಸಮಚಿತ್ತತ್ವಮ್   ಇಷ್ಟಾನಿಷ್ಟೋಪಪತ್ತಿಷು 13.10
 
13-11
मयि चानन्ययोगेन   भक्तिरव्यभिचारिणी ।
विविक्तदेशसेवित्वम्   अरतिर्जनसंसदि ॥ १३-११
ಮಯಿ ಚಾನನ್ಯಯೋಗೇನ    ಭಕ್ತಿರವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೀ
ವಿವಿಕ್ತದೇಶಸೇವಿತ್ವಮ್   ಅರತಿರ್ಜನಸಂಸದಿ 13.11
 
13-12
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं   तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तम्   अज्ञानं यदतोन्यथा ॥ १३-१२
ಅಧ್ಯಾತ್ಮಜ್ಞಾನನಿತ್ಯತ್ವಂ    ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಾರ್ಥದರ್ಶನಮ್
ಏತಜ್ ಜ್ಞಾನಮಿತಿ ಪ್ರೋಕ್ತಮ್   ಅಜ್ಞಾನಂ ಯದತೋನ್ಯಥಾ 13.12
 
13-13
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि   यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते ।
अनादिमत्परं ब्रह्म   न सत्तन्नासदुच्यते ॥ १३-१३
ಜ್ಞೇಯಂ ಯತ್ತತ್ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ    ಯಜ್ ಜ್ಞಾತ್ವಾಮೃತಮಶ್ನುತೇ
ಅನಾದಿಮತ್ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ    ನ ಸತ್ತನ್ನಾಸದುಚ್ಯತೇ 13.13
 
13-14
सर्वतः पाणिपादं तत्    सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके  सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १३-१४
ಸರ್ವತಃ ಪಾಣಿಪಾದಂ ತತ್   ಸರ್ವತೋಕ್ಷಿಶಿರೋಮುಖಮ್
ಸರ್ವತಃ ಶ್ರುತಿಮಲ್ಲೋಕೇ    ಸರ್ವಮಾವೃತ್ಯ ತಿಷ್ಠತಿ 13.14
 
13-15
सर्वेन्द्रियगुणाभासं   सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।
असक्तं सर्वभृच्चैव   निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥ १३-१५
ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಗುಣಾಭಾಸಂ    ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯವಿವರ್ಜಿತಮ್
ಅಸಕ್ತಂ ಸರ್ವಭೃಚ್ಚೈವ    ನಿರ್ಗುಣಂ ಗುಣಭೋಕ್ತೃ ಚ 13.15

13-16
बहिरन्तश्च भूतानाम्   अचरं चरमेव च ।
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं   दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥ १३-१६
ಬಹಿರನ್ತಶ್ಚ ಭೂತಾನಾಮ್   ಅಚರಂ ಚರಮೇವ ಚ
ಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವಾತ್ತದವಿಜ್ಞೇಯಂ    ದೂರಸ್ಥಂ ಚಾನ್ತಿಕೇ ಚ ತತ್ 13.16
 
13-17
अविभक्तं च भूतेषु   विभक्तमिव च स्थितम् ।
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं   ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ १३-१७
ಅವಿಭಕ್ತಂ ಚ ಭೂತೇಷು    ವಿಭಕ್ತಮಿವ ಚ ಸ್ಥಿತಮ್
ಭೂತಭರ್ತೃ ಚ ತಜ್ ಜ್ಞೇಯಂ    ಗ್ರಸಿಷ್ಣು ಪ್ರಭವಿಷ್ಣು ಚ 13.17
 
13-18
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिः   तमसः परमुच्यते ।
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं   हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥ १३-१८
ಜ್ಯೋತಿಷಾಮಪಿ ತಜ್ಜ್ಯೋತಿಃ   ತಮಸಃ ಪರಮುಚ್ಯತೇ
ಜ್ಞಾನಂ ಜ್ಞೇಯಂ ಜ್ಞಾನಗಮ್ಯಂ    ಹೃದಿ ಸರ್ವಸ್ಯ ವಿಷ್ಠಿತಮ್ 13.18
 
13-19
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं   ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।
मद्भक्त एतद्विज्ञाय   मद्भावायोपपद्यते ॥ १३-१९
ಇತಿ ಕ್ಷೇತ್ರಂ ತಥಾ ಜ್ಞಾನಂ    ಜ್ಞೇಯಂ ಚೋಕ್ತಂ ಸಮಾಸತಃ
ಮದ್ಭಕ್ತ ಏತದ್ವಿಜ್ಞಾಯ    ಮದ್ಭಾವಾಯೋಪಪದ್ಯತೇ 13.19
 
13-20
प्रकृतिं पुरुषं चैव   विद्ध्यनादी उभावपि ।
विकारांश्च गुणांश्चैव   विद्धि प्रकृतिसंभवान् ॥ १३-२०
ಪ್ರಕೃತಿಂ ಪುರುಷಂ ಚೈವ    ವಿದ್ಧ್ಯನಾದೀ ಉಭಾವಪಿ
ವಿಕಾರಾಂಶ್ಚ ಗುಣಾಂಶ್ಚೈವ    ವಿದ್ಧಿ ಪ್ರಕೃತಿಸಂಭವಾನ್ 13.20
 
13-21
कार्यकारणकर्तृत्वे   हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानां   भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ १३-२१
ಕಾರ್ಯಕಾರಣಕರ್ತೃತ್ವೇ    ಹೇತುಃ ಪ್ರಕೃತಿರುಚ್ಯತೇ
ಪುರುಷಃ ಸುಖದುಃಖಾನಾಂ    ಭೋಕ್ತೃತ್ವೇ ಹೇತುರುಚ್ಯತೇ 13.21
 
13-22
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि   भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
कारणं गुणसङ्गोऽस्य   सदसद्योनिजन्मसु ॥ १३-२२
ಪುರುಷಃ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥೋ ಹಿ    ಭುಙ್ಕ್ತೇ ಪ್ರಕೃತಿಜಾನ್ಗುಣಾನ್
ಕಾರಣಂ ಗುಣಸಙ್ಗೋಸ್ಯ    ಸದಸದ್ಯೋನಿಜನ್ಮಸು 13.22
 
13-23
उपद्रष्टाऽनुमन्ता च   भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।
परमात्मेति चाप्युक्तो   देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥ १३-२३
ಉಪದ್ರಷ್ಟಾನುಮನ್ತಾ ಚ    ಭರ್ತಾ ಭೋಕ್ತಾ ಮಹೇಶ್ವರಃ
ಪರಮಾತ್ಮೇತಿ ಚಾಪ್ಯುಕ್ತೋ    ದೇಹೇಸ್ಮಿನ್ಪುರುಷಃ ಪರಃ 13.23
 
13-24
य एवं वेत्ति पुरुषं   प्रकृतिं च गुणैःसह ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि   न स भूयोऽभिजायते ॥ १३-२४
ಯ ಏವಂ ವೇತ್ತಿ ಪುರುಷಂ    ಪ್ರಕೃತಿಂ ಚ ಗುಣೈಃಸಹ
ಸರ್ವಥಾ ವರ್ತಮಾನೋಪಿ    ನ ಸ ಭೂಯೋಭಿಜಾಯತೇ 13.24
 
13-25
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति   केचिदात्मानमात्मना ।
अन्ये सांख्येन योगेन   कर्मयोगेन चापरे ॥ १३-२५
ಧ್ಯಾನೇನಾತ್ಮನಿ ಪಶ್ಯನ್ತಿ    ಕೇಚಿದಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮನಾ
ಅನ್ಯೇ ಸಾಂಖ್ಯೇನ ಯೋಗೇನ    ಕರ್ಮಯೋಗೇನ ಚಾಪರೇ 13.25
 
13-26
अन्ये त्वेवमजानन्तः   श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते ।
तेऽपि चातितरन्त्येव   मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥ १३-२६
ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇವಮಜಾನನ್ತಃ    ಶ್ರುತ್ವಾನ್ಯೇಭ್ಯ ಉಪಾಸತೇ
ತೇಪಿ ಚಾತಿತರನ್ತ್ಯೇವ    ಮೃತ್ಯುಂ ಶ್ರುತಿಪರಾಯಣಾಃ 13.26
 
13-27
यावत्सञ्जायते किञ्चित्   सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्   तद्विद्धि भरतर्षभ ॥ १३-२७
ಯಾವತ್ಸಞ್ಜಾಯತೇ ಕಿಞ್ಚಿತ್   ಸತ್ತ್ವಂ ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮಮ್
ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಸಂಯೋಗಾತ್   ತದ್ವಿದ್ಧಿ ಭರತರ್ಷಭ 13.27
 
13-28
समं सर्वेषु भूतेषु   तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं   यः पश्यति स पश्यति ॥ १३-२ ८
ಸಮಂ ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು    ತಿಷ್ಠನ್ತಂ ಪರಮೇಶ್ವರಮ್
ವಿನಶ್ಯತ್ಸ್ವವಿನಶ್ಯನ್ತಂ    ಯಃ ಪಶ್ಯತಿ ಸ ಪಶ್ಯತಿ 13.28
 
13-29
समं पश्यन्हि सर्वत्र   समवस्थितमीश्वरम् ।
न हिनस्त्यात्मनाऽत्मानं   ततो याति परां गतिम् ॥ १३-२ ९
ಸಮಂ ಪಶ್ಯನ್ಹಿ ಸರ್ವತ್ರ    ಸಮವಸ್ಥಿತಮೀಶ್ವರಮ್
ನ ಹಿನಸ್ತ್ಯಾತ್ಮನಾತ್ಮಾನಂ    ತತೋ ಯಾತಿ ಪರಾಂ ಗತಿಮ್ 13.29
 
13-30
प्रकृत्यैव च कर्माणि   क्रियमाणानि सर्वशः ।
यः पश्यति तथाऽत्मानम्   अकर्तारं स पश्यति ॥ १३-३०
ಪ್ರಕೃತ್ಯೈವ ಚ ಕರ್ಮಾಣಿ    ಕ್ರಿಯಮಾಣಾನಿ ಸರ್ವಶಃ
ಯಃ ಪಶ್ಯತಿ ತಥಾತ್ಮಾನಮ್   ಅಕರ್ತಾರಂ ಸ ಪಶ್ಯತಿ 13.30

13-31
यदा भूतपृथग्भावम्   एकस्थमनुपश्यति ।
तत एव च विस्तारं   ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ १३-३ १
ಯದಾ ಭೂತಪೃಥಗ್ಭಾವಮ್   ಏಕಸ್ಥಮನುಪಶ್ಯತಿ
ತತ ಏವ ಚ ವಿಸ್ತಾರಂ    ಬ್ರಹ್ಮ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ ತದಾ 13.31
 
13-32
अनादित्वान्निर्गुणत्वात्   परमात्मायमव्ययः ।
शरीरस्थोऽपि कौन्तेय   न करोति न लिप्यते ॥ १३-३ २
ಅನಾದಿತ್ವಾನ್ನಿರ್ಗುಣತ್ವಾತ್   ಪರಮಾತ್ಮಾಯಮವ್ಯಯಃ
ಶರೀರಸ್ಥೋಪಿ ಕೌನ್ತೇಯ    ನ ಕರೋತಿ ನ ಲಿಪ್ಯತೇ 13.32
 
13-33
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यात्   आकाशं नोपलिप्यते ।
सर्वत्रावस्थितो देहे   तथाऽत्मा नोपलिप्यते ॥ १३-३ ३
ಯಥಾ ಸರ್ವಗತಂ ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಾತ್   ಆಕಾಶಂ ನೋಪಲಿಪ್ಯತೇ
ಸರ್ವತ್ರಾವಸ್ಥಿತೋ ದೇಹೇ    ತಥಾತ್ಮಾ ನೋಪಲಿಪ್ಯತೇ 13.33
 
13-34
यथा प्रकाशयत्येकः   कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं   प्रकाशयति भारत ॥ १३-३ ४
ಯಥಾ ಪ್ರಕಾಶಯತ್ಯೇಕಃ    ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಲೋಕಮಿಮಂ ರವಿಃ
ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಕ್ಷೇತ್ರೀ ತಥಾ ಕೃತ್ಸ್ನಂ    ಪ್ರಕಾಶಯತಿ ಭಾರತ 13.34
 
13-35
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवम्   अन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।
भूतप्रकृतिमोक्षं च   ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥ १३-३ ५
ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಯೋರೇವಮ್   ಅನ್ತರಂ ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುಷಾ
ಭೂತಪ್ರಕೃತಿಮೋಕ್ಷಂ ಚ    ಯೇ ವಿದುರ್ಯಾನ್ತಿ ತೇ ಪರಮ್ 13.35
 
 
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे
श्रीकृष्णार्जुनसंवादे क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगो नाम योदशोऽध्यायः
ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಸು ಉಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ
ಶ್ರೀಕ್ರಷ್ಣರ್ಜುನ ಸಂವಾದೆ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞವಿಭಾಗ ಯೊಗೊ ನಾಮ ತ್ರಯೊದಶೋಧ್ಯಾಯಃ